Dlaczego jedenasty miesiąc roku zwykliśmy nazywać właśnie listopadem? Cóż, w wypadku tego miesiąca etymologia nie jest zbyt problematyczna. Listopad to po prostu czas, kiedy liście opadają z
drzew. Forma tego wyrazu dowodzi tego, że mamy tutaj do czynienia z
nazwą ogólnosłowiańską, którą należy kojarzyć ją prasłowiańskim rdzeniem
listъ ‚liść’ – zanik przedniego jeru przełożył się z czasem na
gruncie polskim w zmiękczenie wygłosowej grupy spółgłoskowej, stąd też
zamiast list mówimy liść. Na gruncie języków słowiańskich jest to pewien ewenement, jednak dawny rodowód nazwy listopad sprawia, że Polacy nie mają w zwyczaju nazywać jedenastego miesiąca liściopadem. Druga część nazwy *padъ jest odczasownikowym rzeczownikiem od prasłowiańskiego *pasti ‚padać (paść)’.
Skoro listopad to nazwa typowo słowiańska (ps.
*listopadъ) , to utrwaliła się ona wśród innych narodów słowiańskich. Czesi mają
listopad, Białorusini
лістапад (
listapad), a Ukraińcy
листопад (
lystopad). Chorwaci również używają nazwy
listopad, jednak ich listopad wypada wtedy, kiedy nasz październik. Na nasz listopad, używają nazwy
studeni,
którą można kojarzyć ze studzeniem, malejącą w tym miesiącu gwałtownie
temperaturą. W czasach, gdy polski kalendarz nie był jeszcze unormowany,
listopad był nazywany mianem
października bądź nawet
września (
pajęcznika).
Pozostałe kraje słowiańskie przejęły terminologię z łaciny, gdzie tamtejsza nazwa November oznaczała po prostu dziewiąty miesiąc roku (wg kalendarza rzymskiego). por.: słowc. i słowń. november, ros. ноябрь (noâbrʹ), bułg. ноември (noemvri). Na tle innych miesięcy nazewnictwo listopada prezentuje
się mocno jednolicie, gdyż nie licząc sporadycznych wyjątków,
zdecydowana większość narodów używa nazwy łacińskiej lub
prasłowiańskiej. Względnie wczesne uformowanie się nazwy listopad sprawiło również, że wśród języków słowiańskich niewiele jest obocznych nazw tego miesiąca – listopad okazał się nazwą na tyle wdzięczną, że nieliczne narody postanowiły ją odrzucić.
Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na mniejszości etniczne. Kaszubi jedenasty miesiąc określają jako
lëstopadnik bądź
smùtan.
Pierwsza nazwa ma rzecz jasna etymologię tożsamą z ogólnosłowiańską,
druga zaś przywołuje skojarzenie ze smutnym nastrojem, melancholią, o
której złapanie w tym miesiącu nietrudno. Łużyczanie, poza nazwami
zbliżonymi do polskiej lub łacińskiej, używają także takich określeń jak
nazymnik (przestała nazwa górnołużycka) i
młośny (aktualna dolnołużycka). Pierwsza nazwa odnosi się do zimna, druga zaś do
młocki – czynności wyłuskiwania ziaren z kłosów i strąków. Dolnołużyczanie nazwą
młośny wpisali
się zatem dobrze w ogólnosłowiańskie nazewnictwo miesięcy, które
wszakże opiera się na wnikliwej obserwacji przyrody i przywiązaniu do
cyklu prac rolnych.
Listopad to zatem
czas opadania liści, melancholii, zimna i młócenia. Spadająca w tym
czasie temperatura dobrze komponuje się z opadającymi liśćmi, przez co
nawet i nastrój człowieka upodabnia się w tym czasie do listopadowego
krajobrazu. Nie należy się tym jednak przejmować –
w życiu człowieka jest pora na wszystko, przez co w ciągu roku musi się
też znaleźć czas na odrobinę smutku i wyciszenia. Skoro listopad jest
okresem sprzyjającym tego typu nastrojowi, to może nie warto z tym
walczyć. Wszakże już miesiąc później przyjdzie nam cieszyć się ze świąt,
odpoczynku i wielkiego tryumfu Słońca.
Autor:
Olli Henze (
CC)
https://www.slawoslaw.pl/listopad-miesiac-spadajacych-lisci/
